“Booker 2025”, Banu Mushtaq dhe Deepa Bhasthi hyjnë në histori me “Heart Lamp”

Autorja indiane Banu Mushtaq dhe përkthyesja Deepa Bhasthi fituan të martën Çmimin Ndërkombëtar Booker për letërsi për Heart Lamp, një përmbledhje me 12 tregime të shkurtra të shkruara gjatë një periudhe prej më shumë se 30 vitesh, të cilat kronikojnë jetën e përditshme dhe vështirësitë e grave myslimane në Indinë jugore.

Fitorja e Mushtaq vjen pas librit Tomb of Sand të Geetanjali Shree – i përkthyer nga hindishtja nga Daisy Rockwell – i cili fitoi çmimin në vitin 2022.

Puna e saj është e njohur në mesin e dashamirësve të librave, por fitorja në Çmimin Booker International ka hedhur një dritë më të madhe mbi jetën dhe veprën e saj letrare, e cila pasqyron shumë nga sfidat me të cilat përballen gratë në tregimet e saj, të shkaktuara nga konservatorizmi fetar dhe një shoqëri thellësisht patriarkale.

Është kjo vetëdije që, ndoshta, e ka ndihmuar Mushtaqin të krijojë disa nga personazhet dhe linjat e komplotit më të nuancuara.

Çmimi u njoftua nga autori i listës së gjatë të nominuar për çmimin bestseller Booker, Max Porter, në rolin e tij si kryetar i panelit votues prej pesë anëtarësh, gjatë një ceremonie në Tate Modern në Londër.

Është hera e parë që ky çmim i jepet një përmbledhjeje me tregime të shkurtra. Bhasthi është përkthyesja e parë indiane – dhe përkthyesja e nëntë femër – që fiton çmimin që kur ai mori formën e tij aktuale në vitin 2016. Mushtaq është autorja e gjashtë femër që e ka fituar këtë çmim që prej atij viti.

I shkruar në gjuhën kannada, e folur nga rreth 65 milionë njerëz kryesisht në Indinë jugore, Heart Lamp u vlerësua nga Porter për natyrën “radikale” të përkthimit, duke shtuar: “Ka qenë një gëzim të dëgjojmë vlerësimin në zhvillim të historive nga anëtarët e jurisë.”

“Këto histori të bukura, plot gjallëri dhe që vërtetojnë jetën burojnë nga gjuha kannada, të ndërthurura me pasurinë e jashtëzakonshme socio-politike të gjuhëve dhe dialekteve të tjera,” tha Porter. Ato flasin për jetën e grave, të drejtat riprodhuese, besimin, kastën, pushtetin dhe shtypjen. Në një kulturë letrare që shpërblen spektaklin, Heart Lamp këmbëngul në vlerën e vëmendjes – ndaj jetëve të jetuara në skaje, ndaj zgjedhjeve të pavërejtura, ndaj forcës që duhet thjesht për të vazhduar. Kjo është fuqia e qetë e Banu Mushtaq”.

Libri, që mundi pesë finalistë të tjerë, përfshin tregime të shkruara nga viti 1990 deri në vitin 2023. Ato u përzgjodhën dhe u kuruan nga Bhasthi, e cila ishte e vendosur të ruante natyrën shumëgjuhëshe të Indisë jugore në përkthimin e saj.

Kush është Banu Mushtaq?

Mushtaq u rrit në një qytet të vogël në shtetin jugor të Karnataka-s, në një lagje myslimane, dhe si shumica e vajzave përreth saj, studioi Kuranin në gjuhën urdu në shkollë.

Por babai i saj, një punonjës qeveritar, donte më shumë për të dhe në moshën tetëvjeçare e regjistroi në një shkollë manastiri ku mësimdhënia ishte gjuha zyrtare e shtetit – kannade.

Mushtaq punoi shumë për të folur rrjedhshëm gjuhën kannade, por kjo gjuhë e huaj do të bëhej gjuha që ajo zgjodhi për shprehjen e saj letrare.

Ajo filloi të shkruante ndërsa ishte ende në shkollë dhe zgjodhi të shkonte në kolegj edhe pse bashkëmoshatarët e saj po martoheshin dhe po rritnin fëmijë.

Do të duheshin disa vite para se Mushtaq të botohej dhe kjo ndodhi gjatë një faze veçanërisht sfiduese të jetës së saj.

Tregimi i saj i shkurtër u shfaq në një revistë lokale një vit pasi ajo ishte martuar me një burrë që kishte zgjedhur vetë në moshën 26 vjeç, por vitet e saj të para martesore u shënuan gjithashtu nga konflikte dhe grindje – diçka për të cilën ajo foli hapur në disa intervista. Në një intervistë për revistën Vogue, ajo tha: “Gjithmonë kisha dashur të shkruaja, por nuk kisha çfarë të shkruaja sepse papritmas, pas një martese me dashuri, më thanë të vishja burka dhe t’i përkushtohesha punëve shtëpiake. U bëra nënë që vuaja nga depresioni pas lindjes në moshën 29 vjeç.”

Në një intervistë tjetër për revistën The Week, ajo foli për mënyrën se si u detyrua të jetonte një jetë të mbyllur brenda katër mureve të shtëpisë së saj.

Një akt tronditës sfide e liroi atë

“Një herë, në një krizë dëshpërimi, i hodha vetes benzinë të bardhë, me qëllim që t’i vija flakën vetes. Për fat të mirë, ai [burri] e ndjeu në kohë, më përqafoi dhe më mori kutinë e shkrepëses. Ai më lutej, duke e vendosur fëmijën tonë te këmbët e mia duke thënë: ‘Mos na braktis’,” tha ajo për revistën.

Për çfarë shkruan Banu Mushtaq?

Në Llampa e Zemrës, personazhet e saj femra pasqyrojnë këtë frymë rezistence dhe qëndrueshmërie.

“Në letërsinë kryesore indiane, gratë myslimane shpesh rrafshohen në metafora – vuajtëse të heshtura ose trope në argumentin moral të dikujt tjetër. Mushtaq i refuzon të dyja. Personazhet e saj durojnë, negociojnë dhe herë pas here kundërshtojnë – jo në mënyra që kërkojnë tituj kryesorë, por në mënyra që kanë rëndësi për jetën e tyre,” sipas një recensioni të librit në gazetën The Indian Express.

Mushtaq vazhdoi të punonte si reporter në një tabloid të shquar lokal dhe gjithashtu u lidh me lëvizjen Bandaya – e cila u përqendrua në adresimin e padrejtësive sociale dhe ekonomike përmes letërsisë dhe aktivizmit.

Pasi la gazetarinë një dekadë më vonë, ajo filloi të punonte si avokate për të mbështetur familjen e saj.

Në një karrierë të gjatë që shtrihet në disa dekada, ajo ka botuar një sasi të madhe punimesh, duke përfshirë gjashtë përmbledhje me tregime të shkurtra, një përmbledhje esesh dhe një roman.

Shkrimi i saj i mprehtë e ka bërë atë edhe një shënjestër urrejtjeje

Në një intervistë për gazetën The Hindu, ajo foli rreth asaj se si në vitin 2000, mori telefonata kërcënuese pasi shprehu mendimin e saj në mbështetje të së drejtës së grave për t’u lutur në xhami.

Një fetva – një vendim ligjor sipas ligjit islamik – u lëshua kundër saj dhe një burrë u përpoq ta sulmonte me thikë përpara se të mposhtej nga burri i saj.

Por këto incidente nuk e shqetësonin Mushtaqin, i cili vazhdoi të shkruante me ndershmëri të zjarrtë.

“Vazhdimisht kam sfiduar interpretimet shoviniste fetare. Këto çështje janë qendrore në shkrimet e mia edhe tani. Shoqëria ka ndryshuar shumë, por çështjet thelbësore mbeten të njëjta. Edhe pse konteksti evoluon, problemet themelore të grave dhe komuniteteve të margjinalizuara vazhdojnë,” tha ajo për revistën The Week.

Gjatë viteve, shkrimet e Mushtaqit kanë fituar çmime të shumta prestigjioze lokale dhe kombëtare, përfshirë Çmimin e Akademisë Karnataka Sahitya dhe Çmimin Daana Chintamani Attimabbe.

Në vitin 2024, përmbledhja e përkthyer në anglisht e pesë përmbledhjeve me tregime të shkurtra të Mushtaqit, të botuara midis viteve 1990 dhe 2012 – Haseena dhe Tregime të Tjera – fitoi Çmimin e Përkthimit PEN.

LEXONI GJITHASHTU:

• BE do të sigurojë 5.5 milionë euro fonde emergjente për Radio Europën e Lirë
• Sigurimi i paqes në Ukrainë, Rutte takim me Ministrat e Mbrojtjes të BE-së