Si po e ndryshojnë politikën e tyre teknologjike vendet kandidate për BE

Nga: Euronews

Të nëntë vendet kandidate për në BE duhet të përmirësojnë teknologjinë dhe ligjet e tyre dixhitale për të përmbushur kërkesat e bllokut. Si po ia dalin deri më tani në këto fusha?

Për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian, vendet duhet të harmonizohen me acquis, përmbledhjen e ligjeve, rregulloreve, standardeve dhe politikave të bllokut me 27 anëtarë.

Kjo përfshin kërkesat për teknologji dhe infrastrukturë dixhitale, siç janë portofolet dixhitale dhe shërbimet qeveritare online, si dhe mbrojtjet e sigurisë kibernetike që përputhen me pjesën tjetër të BE-së dhe rregullojnë teknologjitë në zhvillim siç është inteligjenca artificiale (IA).

Ndërsa Euronews përgatitet të organizojë Samitin e Zgjerimit të BE-së, ne donim të hidhnim një vështrim se si po ia dalin vendet kandidate në disa fusha të teknologjisë për të përmbushur standardet e Bashkimit Evropian.

Portofolet dixhitale

Në vitin 2024, Bashkimi Evropian miratoi një rezolutë duke u bërë thirrje shteteve anëtare të ndërtojnë portofolet dixhitale gjatë dy viteve të ardhshme, si pjesë e një oferte më të gjerë të shërbimeve online për qytetarët e tyre.

Portofolet dixhitale janë një mënyrë që qytetarët e BE-së të kenë akses në identifikimet e tyre dixhitale për të vërtetuar se kush janë dhe për të ruajtur, ndarë dhe nënshkruar dokumente të rëndësishme.

Portofolet duhet të jenë në përputhje me të gjitha rregullat e BE-së mbi ndarjen e të dhënave dhe me mbrojtjen e privatësisë sipas Rregullores së Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave (GDPR).

Disa nga vendet kandidate për në BE, përfshirë Bosnjën dhe Hercegovinën, Maqedoninë e Veriut dhe Moldavinë, kanë ose po testojnë aplikacionet e portofoleve dixhitale. Deri në vitin 2026, Ukraina, Serbia dhe Shqipëria do të kenë portofole dixhitale.

Në rastin e Moldavisë, ajo po ndërton portofolin e saj me ndihmën e Bashkimit Evropian përmes një programi të quajtur ‘Ne Ndërtojmë Konsorcium’. Vendi po ndërton një skedë dokumentesh në platformën e saj qeveritare online të quajtur EVO, e cila do të jetë portofoli dhe po piloton një aplikacion për nënshkrim elektronik brenda aplikacionit.

Deri në fund të vitit, Maqedonia e Veriut thotë se do të ketë një “super aplikacion” të quajtur m.Uslugi, i cili do t’u ofrojë qytetarëve të saj njoftime për afatet, një kuti dixhitale postare dhe një vend për të ruajtur të gjitha dokumentet e tyre.

Ndërkohë, mediat shqiptare raportuan se kryeministri Edi Rama tha se identifikimi dixhital i vendit do të ndërtohet nga një kompani shtetërore e quajtur Identitek, e cila do t’u lejojë qytetarëve të përdorin identifikimin e tyre qeveritar në telefona ose kompjuterë si portofole shumëfunksionale.

Siguria kibernetike

Një fushë tjetër ku vendet duhet të zbatojnë janë disa ligje të sigurisë kibernetike, të tilla si direktivat e Sistemeve të Rrjetit dhe Informacionit (NIS), të cilat unifikojnë zbatimin në 18 sektorë.

Ndër kërkesat është që çdo vend të krijojë strategjinë e vet kombëtare të sigurisë kibernetike, së bashku me një listë të shërbimeve thelbësore që kërkojnë mbrojtje shtesë në shumë sektorë, duke përfshirë energjinë, transportin, kujdesin shëndetësor, financat dhe infrastrukturën dixhitale.

Sipas Strategjisë së BE-së për Sigurinë Kibernetike, vendet duhet të jenë gjithashtu të gatshme të ofrojnë inteligjencë dhe ndihmë për kërcënimet për anëtarët e tjerë të BE-së në rast se ka një sulm të madh.

Ukraina e demonstroi këtë në një marrëveshje të vitit 2023 midis qendrës së saj të koordinimit të sigurisë kibernetike dhe Agjencisë së BE-së për Sigurinë Kibernetike (ENISA) për të ndërtuar më shumë profesionistë në këtë fushë dhe për të shkëmbyer informacion.

BE-ja ngriti gjithashtu një laborator kibernetik për Forcat e Armatosura të Ukrainës dhe nënshkroi iniciativën e Mekanizmit të Talinit për të mbështetur ndërtimin e kapaciteteve kibernetike afatshkurtra dhe afatgjata në Ukrainë.

Diku tjetër, Shqipëria, Mali i Zi, Turqia, Gjeorgjia, Moldavia dhe Maqedonia e Veriut kanë strategji kombëtare të sigurisë kibernetike që përputhen me disa, nëse jo të gjitha, direktivat e BE-së.

Për shembull, për qeverisjen dixhitale, Moldavia po i bashkohet, gjithashtu rezervës së ardhshme të sigurisë kibernetike të ENISA-s, një grup ofruesish të besuar në të gjithë bllokun që do të jenë në gjendje të përgjigjen gjatë një sulmi kibernetik të rëndësishëm ose në shkallë të gjerë.

Strategjia kombëtare e Malit të Zi përfshin krijimin e një Qendre për Ndërtimin e Kapaciteteve të Sigurisë Kibernetike për Ballkanin Perëndimor në vitin 2022, si një projekt i përbashkët me autoritetet franceze dhe sllovene.

Megjithatë, jo të gjitha strategjitë janë në përputhje me legjislacionin e BE-së. Strategjia turke u kritikua ashpër nga opozita e vendit, e cila raportoi se mund të mundësonte mbikëqyrje të gjerë dhe të kufizonte lirinë e fjalës, sipas mediave lokale.

Serbia po punon për një strategji kundër krimit kibernetik me mbështetjen e BE-së për të adresuar krimin e teknologjisë së lartë dhe përdorimin e provave elektronike.

Teknologjitë në zhvillim

Një nga rregulloret më të reja të BE-së është Akti i BE-së për Inteligjencën Artificiale, i cili përcakton një libër rregullash të bazuar në risk për sistemet e inteligjencës artificiale.

IA e përdorur në fusha të tilla si arsimi, punësimi, kujdesi shëndetësor dhe zbatimi i ligjit do të duhet gjithashtu të përmbushë kërkesa të rrepta për sigurinë, transparencën dhe privatësinë e të dhënave.

Vendet gjithashtu do të duhet të krijojnë autoritete kombëtare për të siguruar pajtueshmërinë me rregullat dhe që çdo sistem i inteligjencës artificiale që ato zhvillojnë të jetë i auditueshëm dhe të mund të gjurmohet.

Shqipëria, Moldavia, Serbia dhe Ukraina kanë strategji për inteligjencën artificiale, por deri më tani nuk është miratuar asnjë legjislacion.

Strategjia e Shqipërisë është të përdorë inteligjencën artificiale në sektorin e energjisë, për prokurimin dhe për të luftuar evazionin fiskal, raportuan mediat lokale.

Tirana ka caktuar gjithashtu atë që e quan ministrin e parë të Inteligjencës Artificiale në botë dhe së shpejti 83 asistentë politikë që do të ndihmojnë politikanët me punën e tyre të përditshme administrative dhe mbështetëse.

Ministrja, e quajtur Diella, është përgjegjëse për marrjen e të gjitha vendimeve për tenderët publikë, të cilët kryeministri Edi Rama ka thënë se do t’i bëjnë ato “100 për qind pa korrupsion”.

Megjithatë, kritikët e ministrit të IA-së i thanë Euronews se modeli mund të shfaqë paragjykime, si modelet e tjera të IA-së, të cilat mund të ndikojnë në rezultatet e tij.

Krahas një strategjie kombëtare, Serbia ka vënë në vend udhëzime etike për miratimin e inteligjencës artificiale dhe një këshill specialistësh që po punon për legjislacionin formal të vendit për inteligjencën artificiale.