Vajza 13-vjeçare humb jetën, kujt i intereson rrënimi i ish-Hotelit Kombëtar

Që atëherë, ndërtesa ka ndërruar duar vazhdimisht, duke kaluar nëpër duart e biznesmenëve të ndryshëm, një grupi të shquar politikanësh moldavë, oligarkësh dhe mashtruesish të dënuar.

Nga Astrid Benelken dhe Tobias Chutmann

Drita verbuese e bardhë e një pishtari saldimi hedh hije të zbehta. Burrat që godasin me çekiç, bluajnë dhe bashkojnë me kallaj në muzg janë këtu në emër të autoriteteve komunale, duke ndërtuar një gardh rreth ish-Hotelit Kombëtar në qendër të kryeqytetit moldav. Disa ditë më parë, në fillim të nëntorit, një vajzë 13-vjeçare ra dhe vdiq brenda ndërtesës.

Ky është një kulm tragjik i historisë së gjatë të rënies së ndërtesës. Që nga vitet 1970, Hoteli Kombëtar ishte hoteli kryesor në Republikën Socialiste Sovjetike të Moldavisë. Turistët e huaj dhe elita sovjetike janë shoqëruar këtu. Por vitet e fundit, ndërtesa e rrënuar ka tërhequr vetëm të pastrehët dhe adoleshentët që kërkojnë aventurë.

Zyrtarisht, hyrja është e ndaluar. Tabelat në rusisht dhe rumanisht paralajmërojnë kundër hyrjes në rrënoja. Dritaret dhe dyert që shohin nga rruga janë të mbyllura. Por në të kaluarën, kjo vështirë se ka penguar askënd.

Në të ardhmen, kamerat e mbikëqyrjes dhe një gardh i ri kanë për qëllim të parandalojnë njerëzit të hyjnë në ndërtesë. Vdekja e vajzës ka ringjallur një debat që ka qenë i ndezur prej vitesh. Çfarë duhet të ndodhë me Hotelin e vjetër Kombëtar?

Ajo që tingëllon kaq banale prek pyetje të mëdha: Kush e mban vërtet pushtetin në vend? Ku dëshiron të shkojë Moldavia nga këtu? Dhe si duhet të merremi me të kaluarën sovjetike – ta shembim apo ta ruajmë? Bëhet fjalë për korrupsion, llogaridhënie dhe shumë para. Në vitin 2006, Hoteli Kombëtar u privatizua. Në vend që t’i shitej një ofertuesi me reputacion të mirë, ndërtesa i shkoi një kompanie të themeluar po atë vit me kapital fillestar jashtëzakonisht të ulët. Kontrata përcaktonte që kompania do të investonte 33 milionë dollarë në ndërtesë gjatë viteve të ardhshme, por asgjë nuk ndodhi.

Që atëherë, ndërtesa ka ndërruar duar vazhdimisht, duke kaluar nëpër duart e biznesmenëve të ndryshëm, një grupi të shquar politikanësh moldavë, oligarkësh dhe mashtruesish të dënuar. Me kalimin e viteve, hoteli i famshëm në zemër të Kishinaut është shkatërruar. Dikur një pikë referimi e qytetit, tani është një skelet betoni, me dritare të thyera dhe të gjitha sendet me vlerë të vjedhura.

Kritikët akuzojnë pronarët se e kanë lënë qëllimisht ndërtesën historike të shkatërrohet për të marrë një leje prishjeje. Vendndodhja kryesore në qendër të qytetit është e kërkuar. Një ndërtesë e re me hapësira zyrash ose apartamente luksoze mund të sjellë të ardhura të konsiderueshme. Në vitin 2021, leja e prishjes u dha papritur.

Zëvendëskryetari i bashkisë, Victor Chironta, kritikoi publikisht planet e prishjes dhe vuri në dukje parregullsi. Pak më vonë, ai u shkarkua nga puna. Plani i prishjes po shkakton një protestë publike në Kishinëv. Qytetarët kanë filluar një peticion. Nën presionin e opinionit publik, bashkia e qytetit e revokoi lejen e prishjes.

Olga Kombuskian u tmerrua gjithashtu nga planet e prishjes në atë kohë. “Kjo do të thoshte thjesht zhdukjen e një monumenti të rëndësishëm historik. Pashë planet për ndërtesën zëvendësuese dhe mendova: Kjo definitivisht nuk është zgjidhja.” Kombuskian është arkitekte. Ajo punon në Universitetin e Hanoverit në Departamentin e Planifikimit Urban. E lindur dhe e rritur në Moldavi, ajo e kujton ish-Hotelin Kombëtar që nga fëmijëria e saj. Edhe atëherë, ishte bosh dhe adoleshentët hynin fshehurazi për të shijuar pamjen e qytetit nga çatia, thotë Kombuskian: “Një ndjenjë lirie”.

28-vjeçarja flet me pasion për ndërtesën, duke e përshkruar atë si një “simbol” të modernizmit sovjetik. “Është një nga shembujt më të bukur dhe koncizë. Krahasuar me ndërtesa të tjera të asaj epoke, është shumë e thjeshtë dhe e rafinuar.” Për Kombuskian, ish-Hoteli Kombëtar është më shumë sesa thjesht një ndërtesë. Ai pasqyron kërkimin e vendit për identitetin e tij. “Çështja e identitetit moldav është shumë e vështirë sepse vendi ka qenë vazhdimisht nën sundimtarë të ndryshëm: Perandoria Osmane, Rumania, Bashkimi Sovjetik. Këto janë kultura dhe ndikime shumë të ndryshme. Si rezultat, Moldavia nuk ka pasur kurrë mundësinë të zhvillojë traditën ose historinë e vet.”

Hoteli Kombëtar pasqyron konfliktin e brendshëm të vendit. “Nga njëra anë, ekzistojnë këto luftëra për pushtet mbi pronësinë, të imponuara nga lart. Nga ana tjetër, gjithmonë ka njerëz që bashkohen për ta bërë këtë vend të bukur për komunitetin.”

Për tezën e saj të masterit në Cyrih, Kombuskian studioi në thellësi ish-Hotelin Kombëtar dhe zhvilloi një ide se si ndërtesa mund të ridizajnohej. “Doja ta zbatoja njohurinë time në nivel lokal dhe, në një farë mënyre, ta ktheja atë në qytetin tim të lindjes.”

Zona përreth Hotelit Kombëtar është tashmë shumë e zhvilluar dhe, sipas mendimit të saj, një ndërtesë tjetër banimi nuk do të kishte kuptim. Ajo që i duhet vërtet qytetit është hapësira. Tre katet e para do të duhet të zbrazen plotësisht.

Përpara tyre do të ketë shatërvanë, kopshte komunitare dhe pergola me hardhi. Duhet të bëhet një qendër shkëmbimi njohurish, duke pritur punëtori dhe evente. Katet e sipërme mund të strehojnë përsëri një hotel, restorante, zyra ose hapësira bashkëpunimi.

Kjo është pika e mesme e Kombuskian midis dy të kundërtave në dukje të ngulitura. Nga njëra anë janë ata që e gjejnë ndërtesën të shëmtuar dhe duan ta shembin. Për ta, është një pjesë e së kaluarës sovjetike që duhet kapërcyer. Nga ana tjetër janë ata që duan ta rinovojnë dhe ta rindërtojnë siç ishte dikur.

Çështja e së ardhmes së ish-Hotelit Kombëtar pasqyron përçarjet e thella brenda Moldavisë. Kjo është e dukshme në çdo zgjedhje, thotë Kombuskian. Pyetja gjithmonë reduktohet në: A do të bëhet Moldavia pro-ruse apo pro-evropiane? “Ka shumicë, por jo konsensus. Ne zgjedhim njërën anë ose tjetrën, dhe të tjerët duhet të jetojnë me të.” Kjo nuk duhet të jetë rasti me Hotelin Kombëtar: “Ky vend mund të jetë një shembull eksperimental dhe vizionar se si të merremi me arkitekturën e kësaj epoke.”

Dizajni i Kombuskian tashmë ka fituar çmime në Zvicër. Tani ajo po punon për të arritur një audiencë më të gjerë në Moldavi. Gjatë vitit të kaluar, ajo ka qenë e përfshirë në organizatën joqeveritare Save Chisinau. Organizata po përpiqet të përmirësojë jetën në kryeqytet dhe ta bëjë qytetin më të përgjegjshëm ndaj nevojave të banorëve të tij. Pasi debati rreth Hotelit Kombëtar u intensifikua në javët e fundit, Kombuskian i dërgoi planet e saj institucioneve të ndryshme moldave. “Dilema e madhe është se askush nuk dëshiron të marrë përgjegjësi për ndërtesën.”

Kjo mund të ndryshojë së shpejti: Ndërsa pronari aktual është në gjyq për akuza të ndryshme, ndërtesa është aktualisht nën sekuestro. Çfarë do të ndodhë me ish-hotelin mbetet e paqartë deri në fund të gjyqit – por nëse dënohet, mund të shpronësohet dhe të bëhet pronë shtetërore. Ndoshta atëherë historia e rënies do të marrë fund më në fund dhe një kapitull i ri mund të fillojë vërtet./DW