Presidenti i GRECO, Mrcela: Kam disa shqetësime me procedurat e vetingut

Marin Mrcela, president i GRECO-s, trup monitorues anti-korrupsion pranë Këshillit të Evropës në një intervistë për ‘Ilva Now’, thotë mirëpret kufizimin e rolit të Presidentit të Republikës në emërimin formal të anëtarëve të Gjykatës së Lartë.

Nga ana tjetër, z. Mrcela shpreh rezerva lidhur me procesin e vetingut, duke theksuar se konkluzioni nëse një gjyqtar apo prokuror është i korruptuar duhet bazuar mbi fakte dhe nuk duhet të ketë vendime subjektive. Pikërisht për këtë arsye ai gren pyetje: Kush po e ndjek procesin se si po bëhet vetingu? Nëse ka rezultate subjektive, të bazuara në perceptime, ky nuk do të jetë një rezultat pozitiv.

INTERVISTA

Ilva Tare: Në raport, theksohet se Shqipëria ka zbatuar plotësisht 4 nga 10 rekomandimet e bëra nga GRECO. Dhe të tjerat, janë zbatuar pjesërisht. Mund të na shpjegoni ato pika që janë zbatuar plotësisht?

Marin Mrcela: Rezultatet janë poshtë mesatares, do të thosha. Natyrisht, ne mirëpresim adoptimin e Kodit të Sjelljes së Deputetëve të vitit 2018, është hap pozitiv. Njëkohësisht, nuk ka përforcim real të rregullave dhe sanksioneve në rast të shkeljeve. Sa i përket gjyqtarëve, edhe pse reforma në drejtësi po zhvillohet, unë mirëpres kufizimin e rolit të Presidentit të Republikës në emërimin formal të gjyqtarëve të Gjykatës së Lartë, propozuar nga Këshilli i Lartë Gjyqësor, i përbërë nga një shumicë gjyqtarësh të zgjedhur nga kolegët e tyre. Krijimi i Inspektoratit të Lartë të Drejtësisë si autoriteti përgjegjës për ankesat që hetojnë shkeljet, me iniciativë të tyre, dhe nisja e procedimeve disiplinore kundër të gjithë gjyqtarëve, është pozitive për reformën që po zhvillohet në drejtësi. Por vendi duhej të plotësohej në kohën e vlerësimit tonë të fundit. Për shkak të kësaj, nuk mundëm të vlerësonim funksionimin e kësaj trupe. Gjithashtu, vonesat në vlerësimin periodik të gjyqtarëve mbetet kritik.

Ilva Tare: Çfarë mund të bëjmë më shumë për të përmbushur 6 rekomandimet e tjera që nuk arritën të ishin në lartësinë e kritereve tuaja?

Marin Mrcela: Duhet të keni vullnet politik. Gjithçka është në dorë të politikanëve. Ata duhet t’i përmbushin të gjitha rekomandimet. Ndaj çelësi është të keni vullnet politik. Ne duhet të shohim vullnetin e duhur politik për të kryer dhe zbatuar siç duhet reformat. Deri sa dhe përveçse një vizion afatgjatë politik do të zotërojë mbi interesat politike afatshkurtra, atëherë nuk do të kemi ndryshime, nuk do të kemi progres. Korrupsioni do të ngecë dhe do të vijojë të jetë pengesë për zhvillimin e këtij vendi dhe përmbushjen e aspiratave të popullit. Reformat në fushat e mbuluara nga vlerësimet e GRECO-s nuk janë dhe nuk duhen kryer për të kapur dhe mbajtur pushtetin. Janë menduar për t’i sjellë dobi popullit, për të përmirësuar jetën e tyre të përditshme dhe për të rritur besimin e tyre në institucione dhe sundimin e ligjit. Këto institucione janë aty për t’i shërbyer njerëzve, jo vetëm një shtrese. Ndaj, pikëpamja ime si fillim është të zbatuar plotësisht të gjitha rekomandimet dhe për këtë ju duhet vullnet politik.

Ilva Tare: Zoti Mrcela, kur grupi ishte në Shqipëri për t’u takuar me politikanët dhe institucionet shqiptare, a e ngritët shqetësimin për vullnetin politik për të implementuar rekomandimet dhe cila ishte përgjigjja që morët?

Marin Mrcela: Do të thosha se ky është një fakt i njohur që ne themi se ka nevojë për një vullnet politik. Do të thosha se të gjithë e dinë këtë. Autoritetet shqiptare sigurisht që e dinë këtë.

Ilva Tare: Pjesë e rekomandimit është edhe sistemi legjislativ. Çfarë nuk po bëjmë si duhet për të përmbushur rekomandimin?

Marin Mrcela: Vetëm ndiqni rekomandimin dhe arsyetimin dhe fjala kyçe për këtë është transparenca në procesin zgjedhor. Duhet të përfshini të gjithë aktorët dhe ta bëni këtë në një mënyrë transparent.

Ilva Tare: Po. A mendoni ju se Shqipëria e ka zgjidhur çështjen e lobimit tek deputetët?

Marin Mrcela: Rekomandimi standard i lobimit që në fakt nuk është pikërisht rekomandim për lobistët. Është rekomandim për deputetët, që të ketë rregulla dhe udhëheqje të qartë se si të ndër veprojmë me ata persona që po përpiqen të ndikojnë procesin zgjedhor. Duhet të jetë në një mënyrë transparente. Nuk do të thotë që çdo gjë duhet të jetë publike, por duhet të ketë rregulla se çfarë deputetëve ju lejohet ose jo të bëjnë me lobistët dhe palë të treta që përpiqen të ndikojnë.

Ilva Tare: Zoti Mrcela, a janë deputetët shqiptarë të vetëdijshëm për konfliktin e interesit dhe sa mendoni se është niveli i konfliktit të interesit tek politikanët tanë?

Marin Mrcela: Ata duhet të jenë të vetëdijshëm. Ka një kod sjelljeje, ndaj është hap pozitiv. Por ne nuk pamë mbështetje të vërtetë për këtë, prandaj po presim rezultatet e përforcimit të kodit të sjelljes. Dhe sigurisht ky kod duhet të ketë hapat dhe rregullat e nevojshme për konfliktin e interesit. Jo vetëm në letër, por edhe në praktikë. Ja përse GRECO është specifik, do të thosha, dhe bën dallimin me borde të tjera. Ne nuk shohim vetëm rregullat, por implementimin. Dhe kjo varet nga njerëzit, jo vetëm nga rregullat, por nga njerëzit.

Ilva Tare: Po, vërtetë. Dhe sa i takon vetë deklarimit të pasurisë së deputetëve. Mendoni se procesi po funksionon si duhet?

Marin Mrcela: Ne po presim raportin për këtë që të shohim si është në praktikë. Do ta shohim. Nuk mund ta them sepse ne nuk e kemi marrë raportin për rekomandimet që nuk janë zbatuar plotësisht.

Ilva Tare: Sa i takon sistemit gjyqësor, raporti nxjerr në pah mënyrën e vlerësimit dhe rolin e Ministrit të Drejtësisë. Mendoni se sistemi është tashmë i pavarur pas reformës në drejtësi? Apo ka ende korrupsion?

Marin Mrcela: Nuk e di nëse ka korrupsion në drejtësi. Duhet të keni një standard të lartë vlerësimi sesi përcaktoni se ka korrupsion në sistemin e drejtësisë. Sepse kjo është vepër penale, si kudo tjetër. Standardi i GRECO-s është se nuk duhet të këtë persona të ndikuar politikisht në drejtësi. Ky është standardi. Ndaj, kur ne vlerësuam Shqipërinë në 2014, sistemi i drejtësisë vuante nga niveli i ulët i besimit në publik dhe perceptimi i madh i korrupsionit. Por flas për perceptim. Ndaj, kjo u shpjegua pjesërisht nga pozicioni i dobët i drejtësisë me dy degët e tjera të pushtetit. Ndaj reforma që tani po zhvillohet ka për qëllim të adresojë këto mangësi dhe do të doja të thosha, se çdo gjë që është bërë dhe po bëhet, mirëpritet nëse qëllimi është për ta bërë drejtësinë të pavarur, veçanërisht nga ndikimi politik. Megjithatë, kjo është ende në zhvillim. E dimë se jo vetëm në Shqipëri, në shumicën e vendeve, politikanët duan të kenë duart mbi drejtësinë për arsye të ndryshme dhe ne nuk duam ta shohim këtë. Në anën tjetër, nuk dua të spekuloj nëse reforma do të funksionojë apo jo në praktikë. Më lini vetëm të them se rezultatet finale janë forma e vetme e gjykimit. Ndaj kur të shohim rezultatet, do të vlerësojmë dhe do të kemi konkluzionin përfundimtar.

Ilva Tare: Z. Mrcela korrupsioni nuk është vetëm një fenomen shqiptar, është i shpërndarë në vende të ndryshme, madje edhe në ato me institucione demokratikë të fuqishme, demokraci të mirë stabilizuara. Në çfarë pozicioni gjendet Shqipëria në raport me vendet të tjera të Ballkanit Perëndimor?

Marin Mrcela: Situata në Malin e Zi ishte përmirësuar dukshëm, por ndryshimet e fundit në garën për gjyqësorin kanë ngjallur shqetësime, veçanërisht interpretimet në lidhje me kushtetutën e re të vendit. Në Serbi, nuk është implementuar plotësisht asnjëri nga rekomandimet e GRECO-S. Procesi i reformave supozohet të ishte në progres por ne nuk kemi parë ende rezultatet e pritura. Në Bosnjë Hercegovinë asnjëri nga 15 rekomandimet nuk është implementuar plotësisht. Kur e marrin në konsideratë Shqipërinë, ajo ka implentuar 4 nga 10 rekomandimet tona dhe disa prej tyre janë pjesërisht të implementuar, atëherë ju mund të nxirrni vetë konkluzionet tuaja. Nuk më pëlqen të bëj asnjë renditje sepse në nuk po bëjmë asnjë renditje. Ne vlerësojmë, ne nuk vlerësojmë perceptimet, por vlerësojmë arritjet.

Ilva Tare: Po flisnit për korrupsionin real dhe perceptimin në lidhje me korrupsionin. Sa e madhe është diferenca mes korrupsionit të vërtetë dhe atij të perceptuar?

Marin Mrcela: Mund të jetë shumë e madhe ose mund të jetë shumë e vogël, por çelësi për ta kuptuar është të kesh rezultate konkrete dhe të kesh një sistem me të cilin mund të zbulosh ose të nxjerrësh në shesh korrupsionin. Dhe nëse është e nevojshme të hetosh dhe të ndëshkosh. Por mos të harrojmë se çelësi kryesor në këtë rast është parandalimi. Ju e dini nëse ka një rritje të shkallës së korrupsionit, kjo do të thotë se parandalimi ka dështuar. Për këtë arsye në insistojmë në rezultate konkrete, jo vetëm për parandalimin por edhe në hetimin dhe ndëshkimin e korrupsionit. Unë nuk po flas këtu për perceptimin, sepse perceptimi është pikërisht ai që është; Thjesht perceptim dhe ne shumicën e rasteve nuk është realiteti.

Ilva Tare: Në vendet ballkanike ekziston edhe një fenomen i quajtur korrupsion sistematik. A mendoni se ky është rasti i Shqipërisë?

Marin Mrcela: Nëse do donit me patjetër ta futni vetën në këtë listën e Ballkanit, nuk do t’ua ndaloja atë gjë. Të arrish në një konkluzion për korrupsionin sistematik, fillimisht duhet të bësh një analizë të thellë për të. Në lidhje me Shqipërinë, ne nuk mund  të arrijmë në një konkluzion të tillë, sepse fillimisht ne nuk kemi të dhëna të mjaftueshme  nga institucionet shqiptare dhe ne po presim për ato. Sigurisht që ka një limit për to dhe Shqipëria është pothuajse për to. Ata nuk janë vone! Nuk dua të keqkuptohet se ata nuk duan të japin raportet. Ata po bashkëpunojnë, Shqipëria po bashkëpunon me GRECO-N dhe ne po presim rezultatet. Ne nuk do të arrijmë në një përfundim nëse ka korrupsion sistematik apo jo. Çfarëdo lloj korrupsioni është negativ, qoftë apo jo sistematik.

Ilva Tare: Më lejoni tu bëj një pyetje të fundit.

Marin Mrcela: Patjetër

Ilva Tare: A mendoni se reforma në drejtësi do të ndihmojë në zvogëlimin e shkallës së korrupsionit në Shqipëri?

Marin Mrcela: Shpresoj që po. Me të vërtet shpresoj që po, thjesht kam disa shqetësime në lidhje me atë që ju e quani procedura e vetingut.

Ilva Tare: Pse jeni i shqetësuar për vetingun?

Marin Mrcela: Sepse GRECO nuk mbështet një sistem të egër dhe të gjerë, por një sistem integriteti në sistemin gjyqësor. I cili lejon të largojmë gjyqtarët e korruptuar, duke ruajtur ata të cilët nuk janë të tillë. Kjo është arsyeja se pse jam i shqetësuar. Duhet të ekzistojë një sistem i cili do të bëjë publik gjyqtarët dhe prokurorët e korruptuar, rast pas rasti dhe jo një sistem i cili është i gjerë. Në fund, gjithmonë varet nga personat.

Ilva Tare: Pra ju po thoni se vendimi për një gjykatës gjatë procesit të vetingut do të jetë subjektiv, sepse është i bazuar në vullnetin e njerëzve?

Marin Mrcela: Nëse konkluzioni është i bazuar në fakte, shpresoj se s’do të jetë subjektiv. Çështja është se kush po e ndjek procesin dhe sesi po e bën atë.

Ilva Tare: A keni ndonjë rezervë për njerëzit e përzgjedhur për vetingun në Shqipëri?

Marin Mrcela: Unë nuk i njoh, kështu që jam në pritje të rezultateve. Ne po presim rezultatet, nuk na interesojnë emrat. Nëse rezultati është i pavarur, i paanshëm dhe i bazuar në fakte, atëherë çdo gjë është në rregull. Por nëse ka rezultate subjektive, të bazuara në perceptime, ky nuk do të jetë një rezultat pozitiv.

Ilva Tare: Z. Mrcela faleminderit për këtë intervistë për Euronews Albania.

Marin Mrcela: Faleminderit juve!